Andere volkeren in Frankrijk
Welke regionale talen worden het meest gesproken in Frankrijk?
Frankrijk, ééntalig land? Dat zou je denken, gezien de dominante positie van het Frans. Sinds 1958 is dat de enige van staatswege erkende officiële taal. “La langue de la République est le français”, zo staat in artikel 2 van de grondwet. En toch tellen de taalkundigen 75 regionale talen in Frankrijk. Sinds 2008 zijn ze in de grondwet erkend als nationaal erfgoed.
Maar wat is een regionale taal? Wie spreekt ze nog in Frankrijk? Hoe worden ze doorgegeven? Wij nodigen u uit voor een verrassende reis over vlaktes, bergen en oceanen om kennis te maken met de regionale talen van Frankrijk en zijn overzeese gebieden.
Wat is een regionale taal in Frankrijk?
Het Europees Handvest voor regionale of minderheidstalen, dat in 1999 door Frankrijk is ondertekend, geeft een definitie van regionale of minderheidstalen. Volgens de tekst zijn dit "talen die traditioneel worden gesproken op het grondgebied van een staat door onderdanen van die staat die een groep vormen die numeriek kleiner is dan de rest van de bevolking en die zich uitdrukken in een andere taal of andere talen dan de officiële taal of talen van die staat. Het handvest omvat noch de dialecten van de officiële taal of talen van de staat, noch de talen van migranten".
Samengevat moet een taal in Frankrijk aan twee criteria voldoen om als regionale taal te worden erkend:
- Ze moet al langer worden gesproken dan de officiële taal, in dit geval het Frans.
- Ze moet zich hebben ontwikkeld in een specifiek en afgebakend geografisch gebied.
Regionale talen zijn dus de talen die werden gebruikt om te communiceren in een gebied voordat het Frans de overhand kreeg.
In 1539, tijdens het bewind van koning Frans I, begon het Frans zich op te dringen, eerst in alle juridische en administratieve documenten, daarna in de literatuur en het onderwijs. De regionale talen raakten geleidelijk aan in de minderheid. De genadeslag kwam aan het einde van de 19e eeuw, toen het leerlingen verboden werd om zich in hun regionale taal uit te drukken. Vijf eeuwen lang heeft de staat de regionale talen bestreden om het land te verenigen. Ze werden gezien als symbolen van een lokaal erfgoed en een lokale identiteit, die een bedreiging vormden voor de centralistische macht.
Desondanks hebben de regionale talen overleefd en bestaan ze nog steeds, gedragen door de passie van fervente verdedigers van het taalerfgoed van Frankrijk. In de overzeese departementen en gebieden blijven ze overheersen in het gebruik van elke dag.
De regionale talen in Europees Frankrijk
Na deze overzeese uitstap beginnen we onze taalkundige reis op het Franse vasteland. Keltische talen, Germaanse talen en Romaanse talen vertellen de geschiedenis van ons land en de beschavingen die elkaar hebben opgevolgd.
1. Het Elzassisch: de meest gesproken regionale taal in Frankrijk
De belangrijkste regionale taal van het Franse vasteland vinden we in het oosten van Frankrijk. Als u door de dorpen wandelt, hoort u op de marktplaatsen of in de cafés een taal met een heel andere klank: het Elzassisch.
Het wordt door ongeveer 600.000 mensen gesproken. De Elzassers blijven gehecht aan hun Duitse streektaal, die de geschiedenis vertelt van hun gebied, dat lange tijd Germaans was en door Frankrijk en Duitsland werd opgeëist.
2. Occitaans: de op één na meest gesproken regionale taal
De op één na meest gesproken regionale taal is het Occitaans. Het beslaat een groot gebied in het zuiden van Frankrijk, van Bordeaux tot Marseille, van Toulouse tot Clermont-Ferrand.
Deze regionale taal, beter bekend onder de naam Langue d'oc, heeft een zangerig accent en is onderverdeeld in zes dialecten: het Gascons, het Auvernhat, het Lemosin, het Languedociaans, het Provençaals en het Vivaro-Alpin.
In 2020 waren er 540.000 sprekers. Het Occitaans weet te overleven, in tegenstelling tot de talen van de Langue d'oïl in het noorden van Frankrijk die ernstig bedreigd worden (Berrichon, Picardisch, Bourgondisch, Normandisch...).
3. Het Bretons: derde regionale taal
Laten we teruggaan naar het noordwesten om te genieten van de zeewind van de Bretonse kust. Wie ooit in Bretagne is geweest, weet het: de verkeersborden zijn vertaald in het Frans en het Bretons.
Bretagne is trots op zijn Keltische erfgoed. 200.000 of 300.000 sprekers? Ook hier zijn de statistieken vaag. Feit is dat het Bretons de derde regionale taal is die in Frankrijk wordt gesproken. Het wordt echter slechts door 70% van de sprekers, oftewel 140.000 mensen, regelmatig gebruikt.
Hun gemiddelde leeftijd? 70 jaar. Dit cijfer doet vrezen voor het voortbestaan van deze regionale taal. Om deze taal te beschermen voert de regio Bretagne al 20 jaar een proactief beleid, dat in 2012 werd bekroond met de officiële erkenning van het Bretons en het Gallo als talen van Bretagne.
4. Het Catalaans
Laten we terugkeren naar Zuid-Frankrijk om te genieten van de rust en de warmte van de Middellandse Zee. Hier zingt het Catalaans!
Met 125.000 sprekers vertegenwoordigt Frankrijk slechts een klein deel van de 9 miljoen mensen die deze regionale taal in Europa spreken. Het Catalaans wordt namelijk slechts in een beperkt gebied van Frankrijk gesproken: het departement Pyrénées-Orientales.
In de Spaanse autonome regio Catalonië is het Catalaans een officiële taal, naast het Spaans.
5. Baskisch
Aan het andere uiteinde van de Pyreneeën ligt Baskenland. Net als het Catalaans is het Baskisch een regionale taal die aan beide zijden van de Frans-Spaanse grens wordt gesproken.
Het lijkt noch op het Frans, noch op het Spaans. Het is een op zichzelf staande taal, een van de oudste ter wereld, maar zonder taalfamilie; een isolaat met de eigen naam Euskara. Dit Baskisch wordt vandaag door 800.000 mensen gesproken, maar minder dan 10% daarvan woont in Frans Baskenland.
In 2019 waren er daar 51.000 Baskischsprekenden. Hun trots op de eigen streektaal is te zien op de muren van steden en dorpen en in de Baskische naam van het land, Euskal Herria, “Baskisch land”.
6. Corsicaans
We sluiten onze reis door het moederland af met Corsica, dit betoverende en mysterieuze eiland in de Middellandse Zee. Hoewel het sinds 1768 Frans is, blijft de cultuur beïnvloed door Italië. De taal vormt daarop geen uitzondering.
Het wordt vandaag door 20.000 tot 50.000 sprekers gesproken. Het verschil tussen die aantallen zit hem ergens tussen zij die de taal dagelijks gebruiken enerzijds en anderzijds diegenen die de taal verstaan en zelden spreken.
Volgens de criteria van UNESCO wordt deze regionale taal met uitsterven bedreigd, ondanks het onderwijs van het Corsicaans op scholen en de gehechtheid van de eilandbewoners aan hun taal, het symbool van hun identiteit.
7. Andere bedreigde regionale talen
Onder de andere regionale talen van Frankrijk neemt het Franco-Provençaals een bijzondere plaats in. Na het Occitaans is het de regionale taal die het grootste gebied bestrijkt, ten noorden van de regio Rhône-Alpes, tussen Lyon, Grenoble, Ain en Savoie.
Deze taal wordt ook in bepaalde Zwitserse en Italiaanse gebieden gesproken. Toch is het Franco-Provençaals een bedreigde taal. Ze lijdt onder een gebrek aan overdracht binnen de families.
Dat geldt ook voor andere regionale talen die aan het verdwijnen zijn, zoals het Picardisch, het Languedociaans, het Auvernhat of het Provençaals. Over het algemeen is de balans voor de regionale talen op het vasteland, waarvan het overgrote deel door UNESCO als bedreigd wordt beschouwd, vernietigend.
